Doğaçlama konuşma nasıl geliştirilir: her gün bir dakika

Doğaçlama konuşmayı geliştirmek için her gün rastgele bir konuda bir dakika yüksek sesle konuş. Dört adımlı bir kalıp kullan: görüşünü söyle, bir neden ver, bir örnek anlat ve ilk cümlene dönerek bitir.

Konuyu kendin seçme: bir karttan ya da listeden rastgele bir konu al veya başka birinden konu vermesini iste. Birkaç saniye düşün, zamanlayıcıyı başlat ve süre bitene kadar konuş. Takılırsan gözünün önündekini konuya bağla ya da kendine sesli bir soru sor.

Haftada bir, bir dakikalık konuşmanı telefonla kaydet ve bir yabancıyı dinler gibi dinle. Süreyi doldurdun mu, son cümlen ilk cümlene döndü mü?

Doğaçlama konuşma ne demek, neden zor gelir?

Kısaca: Doğaçlama konuşma, o anda söz alıp hazırlıksız konuşmak demek. Yine düşünürsün, ama bunun için yalnızca birkaç saniyen olur. Laboratuvar çalışmalarında stres hormonu kortizol, kontrol edilemeyen ya da başkalarının değerlendirdiği görevlerde yükseldi. Toplantıda birden sana söz verildiğinde de seni dinleyen ve değerlendiren insanlar var.

TDK Güncel Türkçe Sözlük “doğaçlama” için “birdenbire, düşünmeden, içine doğduğu gibi” der. Konuşurken ise yine düşünürsün. Ankara Üniversitesinden Prof. Dr. Firdevs Güneş'e göre konuşma üç aşamada gerçekleşir: zihinsel hazırlık, zihinde düzenleme ve sözlere aktarma. Doğaçlamada bu aşamalar için yalnızca birkaç saniyen olur.

Güneş, 2020'deki makalesinde okul programlarını eleştirir. Ona göre öğrenciler “hazırlık yapmadan, düşünmeden, rastgele konuşmaya” yönlendiriliyor. Yetişkin için hedef ise düşünmeyi hızlandırmak.

Kirschbaum ve arkadaşları 1993'te bir laboratuvar stres testi geliştirdi. Katılımcılar dinleyicilerin önünde serbest bir konuşma yapıyor ve akıldan hesap yapıyordu. Tükürükteki kortizol düzeyi başlangıca göre iki ila dört kat arttı.

Dickerson ve Kemeny 2004'te 208 laboratuvar çalışmasının sonuçlarını bir arada inceledi. Kortizol, görev kontrol edilemez olduğunda ya da başkaları sonucu değerlendirebildiğinde yükseliyordu. İkisi birlikteyken artış en büyüktü. Toplantıda birden sana söz verildiğinde de seni dinleyen ve değerlendiren insanlar var.

Bir dakikayı hangi kalıpla doldurursun?

Kısaca: Dört adımlı kalıbı kullan (görüş, neden, örnek, sonuç). Görüşünü tek cümleyle söyle ve tek bir neden ver. Sonra günlük hayattan bir örnek anlat, ilk cümlene dönerek bir çıkarım ekle. Sürenin en büyük kısmını örneğe ayır.

DramaLab'ın bir dakikalık egzersizinde adımlar yaklaşık 10, 15, 25 ve 10 saniye sürer, yani en uzun kısım örnek. Bu süreleri başlangıç için bir öneri olarak al.

“Bir işte hangisi daha önemli: özgürlük mü, güvence mi?” sorusuna örnek bir cevap:

“Bence bir işte güvence, özgürlükten önce gelir. Çünkü ay sonunu nasıl getireceğini düşünen biri özgürlüğünü kullanamaz. Serbest çalışmaya geçen birini düşün: sabah istediği saatte başlar, ama her ayın yirmisinde kirayı nasıl ödeyeceğini hesaplar. Aklı faturalarda kalır. Düzenli maaşı olan biri ise akşamları kendi projesine vakit ayırabilir. Bu yüzden önce güvenceyi kur, sonra özgürlüğünü genişlet.”

Uluslararası konuşma kulübü Toastmasters'ın toplantılarında da benzer bir bölüm var. Üyelere o anda bir soru ya da konu verilir ve bir ila iki dakikalık bir cevap beklenir. Kulübe göre amaç, düşünceleri hızla düzenleme becerisini geliştirmek.

Günde bir dakika: tek başına nasıl çalışırsın?

Kısaca: Her gün bir konu kartı çek, birkaç saniye düşün, zamanlayıcıyı bir dakikaya kur ve yüksek sesle konuş. Kalıbı her gün aynı tut, konuyu her gün değiştir. Bir dakika rahat geçmeye başlayınca iki, sonra üç dakikaya çık. Zorlandığın bir konuyu ertesi gün bir kez daha anlat.

1. Bir karttan, listeden ya da uygulamadan rastgele bir konu al. Kendin seçersen hep bildiğin konulara dönebilirsin.
2. Konuyu oku ve görüşünü belirle. İlk cümleni kafanda kur: “Bence...”
3. Zamanlayıcıyı bir dakikaya kur. Ayağa kalk ve yüksek sesle konuş.
4. Süre bitene kadar konuş ve kalıbın dört adımını sırayla uygula.
5. Bitince tek bir not al: nerede takıldın, hangi adımı atladın?

Her gün yeni bir konu bulmak yorucu olabilir. DramaLab her gün için hazır konu kartları ve zamanlayıcı sunar. Kartı okursun, istediğin kadar düşünürsün ve hazır olunca başlarsın. Konuşma süresini kendin seçersin: bir dakikadan üç dakikaya kadar. Uygulama ses kaydı almaz. Kaydı telefonunla yap.

Kendi listeni yapmak istersen şu türlerden başla:

Tek kelimelik konular daha zordur: önce kelimeden yola çıkarak bir görüş oluşturman gerekir. Onları kalıp oturduktan sonra dene.

Aklın boşalınca ne yaparsın?

Kısaca: Takılırsan gözünün önündekini konuya bağla ya da kendine sesli bir soru sor. Kısa bir sessizlik sorun değil: uzun bir “eee” zinciri yerine bir an sus. Sonra kalıbın bir sonraki adımına geç: “Çünkü...”, “Mesela...”, “Bu yüzden...”. Takılmalar, konuşmayı planlamanın zorlaştığı anlarda artar.

Bortfeld ve arkadaşları (2001), bir eşleştirme görevi sırasında kaydedilen konuşmalarda takılmaları saydı. Takılmalar, konuşanın daha çok plan yapması gereken anlarda arttı. Örneğin karşısındakine resimleri tarif eden ya da soyut şekilleri anlatan kişi daha çok takıldı.

“Eee” demekten de çekinme. Clark ve Fox Tree (2002) İngilizce konuşma kayıtlarında “uh” ve “um” seslerini inceledi. Konuşanlar bu seslerle birazdan kısa ya da uzun bir süre duraksayacaklarını haber veriyordu. Fox Tree'nin 2001'deki iki çalışmasında (İngilizce ve Felemenkçe) “uh” duymak, dinleyenin sonraki kelimeleri tanımasını kolaylaştırdı. “Um” ise kelimeleri tanımayı ne kolaylaştırdı ne de zorlaştırdı.

Aklın boşaldığında şunlardan birini dene:

• Çevrene bak. Masadaki bardağı, pencereden gelen sesi ya da odadaki ışığı konuya bağla.
• Kendine soru sor. “Bu bana en son ne zaman oldu?” ya da “Tersi olsaydı ne olurdu?”
• Kalıba dön. Henüz bir neden vermediysen “Çünkü...” diye devam et, örnek vermediysen “Mesela...” diye.
• Bir an sus. Sessizliği kısa tut. DramaLab'daki ölçüt: üç saniyeden uzun sessizlik olmasın.

Ezber cevaplar ve espri işe yarar mı?

Kısaca: Ezber cevaplar tanıdık sorularda işe yarar, yeni bir konuda ise elinde yalnızca kalıp kalır. Ezberleyeceksen kalıbı ezberle. Parlak ya da esprili olmaya çalışma, düşünceni sonuna kadar götür. Hatanı büyütme: İstanbul Bilgi Üniversitesinin rehberine göre sen hatana takılmazsan dinleyenler de takılmaz.

Stanford İşletme Fakültesinde iletişim dersleri veren Matt Abrahams, cevabı belli bir sırayla kurmayı önerir. Toastmasters dergisindeki 2023 tarihli yazısına göre beyin uzun listeleri ve dağınık cevapları sevmez, düzenli bir sırayı tercih eder. Bir de doğaçlama tiyatrosunun bir ilkesini hatırlatır: sıkıcı olmaya cesaret et. Ona göre cevabın iş görmesi yeter.

Kaçınman gereken dört şey:

• Önce çok okuyup sonra konuşmak. Okumak faydalı, ama burada çalıştığın şey sesli konuşmak. Bilgi Üniversitesinin rehberinde de şu öneri var: “Mutlaka yüksek sesle tekrar yapın.”
• Hazır cevaplar ezberlemek. Ezber, beklediğin soruda işe yarar. Bilmediğin bir konuda ise elinde yalnızca kalıp kalır.
• Parlak olmaya çalışmak. Basit ama düzenli bir cevap yeter.
• Her “eee”yi yasaklamak. İngilizce kayıtlarda konuşanlar “uh” ve “um” ile bir gecikmeyi haber veriyordu (Clark ve Fox Tree, 2002). Zincir uzarsa bir an sus.

Aynı rehber hata yapmaktan korkmamayı da önerir: “Eğer siz hatanıza takılmazsanız, dinleyiciler de takılmaz.”

İşe yaradığını nasıl anlarsın?

Kısaca: Haftada bir, rastgele bir konuda bir dakikalık konuşmanı telefonla kaydet ve ertesi gün dinle. Dört şeye bak. Süreyi doldurdun mu, üç saniyeden uzun sustun mu? Dört adım duyuluyor mu, son cümle ilk cümleye döndü mü? Kendine dinleyenlerden daha düşük not verebilirsin.

Kaydı dinlerken şunları kontrol et:

• Süre: bir dakika doldu mu, yoksa konuşma erken mi bitti?
• Sessizlik: üç saniyeden uzun sustuğun bir yer var mı?
• Kalıp: görüş, neden, örnek ve sonuç ayrı ayrı duyuluyor mu?
• Son cümle: ilk cümleye döndü mü, yoksa konu dağıldı mı?

Kendine verdiğin nota hemen güvenme. Güvey Aktay (2021) Türkiye'deki bir devlet üniversitesinde 23 matematik öğretmeni adayını inceledi. Adaylar hazırlıksız konuşmada kendilerini değerlendirme maddelerinin çoğunda yetersiz buldu. Arkadaşları ve dersin hocası ise onları yeterli gördü.

Oxford Üniversitesindeki araştırmacıların bir deneyinde (Harvey ve arkadaşları, 2000) katılımcılar bir konuşma yaptı ve videosunu izledi. Bir kısmı videoyu açmadan önce ne göreceğini ayrıntılı olarak tahmin etti, sonra kaydı bir yabancıyı izler gibi izledi. Bu katılımcılar performanslarını daha olumlu değerlendirdi. Kaydını dinlemeden önce sen de ne duyacağını tahmin et, sonra kaydı başkasının konuşması gibi dinle.

Haftada bir, antrenmanın sonunda telefonuna bir dakikalık konuşma kaydetmeni öneririz. Konuşmanın açıklığını, anlatım gücünü ve özgüvenini kendin değerlendirirsin. Kayıtta kelimeler belirsiz çıkıyorsa konuşurken kelimeleri yutmak yazısına bak.

Araştırmalar ne diyor, ne demiyor?

Kısaca: Yabancı dil sınıflarında yapılan iki çalışmada tekrar, konuşmayı akıcılaştırdı. Kalıcı kazanım bir çalışmada aynı konuşmayı tekrarlayanlarda, diğerinde yeni konularla çalışanlarda görüldü. Doğaçlama tiyatrosu çalışmalarında ruh hâli ve belirsizliğe dayanma üzerinde etki görüldü. Bu çalışmaların hiçbiri, her gün tek başına bir dakika çalışan yetişkinleri incelemedi.

İlk iki çalışmanın sonuçları farklı. İlk çalışmada (de Jong ve Perfetti) üç oturumda dört, üç ve iki dakikalık konuşmalar kaydedildi. Hunter'ın çalışmasında ise aynı görevi tekrarlayan grup yalnızca oturum içinde hızlandı. Bu yüzden makul bir yol şu: kalıbı sabit tut, konuyu değiştir, zorlandığın konuyu bir kez daha anlat.

“Heyecanlıyım” demek de sık önerilir. Brooks (2014), kaygısını heyecan olarak yeniden adlandıranların daha heyecanlı hissettiğini ve daha iyi performans gösterdiğini bildirdi. Aynı deneyi 74 öğrenciyle tekrarlayan bir çalışmada (Poynter ve Smith Pasqualini, 2025) “Heyecanlıyım” diyenler yine kendilerini daha heyecanlı hissettiklerini bildirdi. Konuşma videolarını izleyen bağımsız kişilerin puanlarında ise iki grup arasında fark çıkmadı. Bu cümle nasıl hissettiğini değiştirebilir, ama başkaları konuşmanı daha iyi bulmayabilir.

Toplantıda ve görüşmede nasıl kullanırsın?

Kısaca: Söz sana geldiğinde ilk cümlen görüşün olsun. Sonra tek bir neden ve kısa bir örnek ver, ilk cümlene dönerek bitir ve sus. Düşünmek için birkaç saniyeye ihtiyacın varsa soruyu kendi sözlerinle tekrar et. Bir dakikayı aşmamaya çalış.

Toplantıda susup en iyi cevabı yolda bulmak çok tanıdık bir durum. Günlük çalışmanın amacı, kalıbı o anda kolayca hatırlamak. Gerçek bir toplantıda şunu dene:

1. Soruyu kendi sözlerinle tekrar et: “Yani mesele, bütçenin bu yıl yetip yetmeyeceği.” Bu sana birkaç saniye kazandırır.
2. Görüşünle başla: “Bence yeter, ama bir şartla.”
3. Tek bir neden ve kısa bir örnek ver.
4. İlk cümlene dön ve sus. Uzatma.

Stanford'dan Matt Abrahams bir de üç sorudan oluşan bir yapı önerir: Ne oldu? Bu neden önemli? Şimdi ne yapmalı? Bir öneriyi ya da bir sorunu anlatırken bu yapı da işe yarar. Kalıbı daha yavaş çalışmak istersen DramaLab'daki “Kendini ifade etme egzersizi: 4 adımlı formül” adlı çalışmayı dene. Bu egzersizde aynı dört adımı daha uzun bir sürede çalışırsın.

Tek başına çalışmak ne zaman yetmez?

Kısaca: Tek başına kalıbı kullanmayı ve akıcı konuşmayı çalışırsın, ama bu yoğun bir konuşma korkusunu çözmeye yetmeyebilir. Korku yüzünden toplantılardan ya da sunumlardan kaçıyorsan bir psikolog ya da psikiyatristle görüş. Birinde aniden yüzde eğilme, konuşmada bozulma ya da kolda güçsüzlük görürsen hemen 112'yi ara.

DramaLab tek başına çalışmak için bir uygulamadır, dil ve konuşma terapisinin yerini tutmaz.

Topluluk önünde konuşma korkusu yaygındır. Ebrahimi ve arkadaşlarının 2019'daki makalesine göre insanların en sık korktuğu durum bu. Nüfusun üçte birine kadarı bu korkuyu yaşıyor. Makaledeki analiz, toplam 1.355 kişinin katıldığı 30 kontrollü deneyin sonuçlarını bir araya getirdi: psikolojik müdahaleler korkuyu azalttı. Çalışmaların çoğu bilişsel ya da davranışçı yöntemleri inceledi.

Türk Nöroloji Derneğinin 2018 Dünya İnme Günü bülteninde şu uyarı var: Bir kişide aniden yüzde eğilme, konuşmada bozulma, kolda ya da bacakta kuvvetsizlik görürsen inme olabileceğini düşün ve vakit kaybetmeden 112'yi ara.

Kaynaklar

• Güneş F. Türkçe Öğretiminde “Hazırlıksız Konuşma” Sorunu. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Dergisi (SEAD), 2020
• TDK. Güncel Türkçe Sözlük: “doğaçlama”
• Kirschbaum C., Pirke K. M., Hellhammer D. H. The ‘Trier Social Stress Test’. Neuropsychobiology, 1993
• Dickerson S. S., Kemeny M. E. Acute stressors and cortisol responses: a theoretical integration and synthesis of laboratory research. Psychological Bulletin, 2004
• Toastmasters International. Table Topics Speaker
• Abrahams M. Improve Your Impromptu Speaking. Toastmasters Magazine, 2023
• Bortfeld H. ve ark. Disfluency rates in conversation: effects of age, relationship, topic, role, and gender. Language and Speech, 2001
• Clark H. H., Fox Tree J. E. Using uh and um in spontaneous speaking. Cognition, 2002
• Fox Tree J. E. Listeners' uses of um and uh in speech comprehension. Memory & Cognition, 2001
• İstanbul Bilgi Üniversitesi Psikolojik Danışmanlık Birimi. Topluluk önünde konuş(ama)ma (PDF, arşiv kopyası)
• Güvey Aktay E. Impromptu Speaking Skills of Pre-service Teachers. International Journal of Educational Methodology, 2021
• Harvey A. G., Clark D. M., Ehlers A., Rapee R. M. Social anxiety and self-impression: cognitive preparation enhances the beneficial effects of video feedback following a stressful social task. Behaviour Research and Therapy, 2000
• de Jong N., Perfetti C. A. Fluency Training in the ESL Classroom. Language Learning, 2011
• Hunter A.-M. Fluency development in the ESL classroom: The impact of immediate task repetition and procedural repetition on learners' oral fluency. Doktora tezi, St Mary's University, 2017
• Felsman P., Gunawardena S., Seifert C. M. Improv experience promotes divergent thinking, uncertainty tolerance, and affective well-being. Thinking Skills and Creativity, 2020
• Schwenke D. ve ark. Improv to Improve: The Impact of Improvisational Theater on Creativity, Acceptance, and Psychological Well-Being. Journal of Creativity in Mental Health, 2020
• Brooks A. W. Get excited: reappraising pre-performance anxiety as excitement. Journal of Experimental Psychology: General, 2014
• Poynter M., Smith Pasqualini M. Getting Excited About Public Speaking: A Replication. Psychology of Language and Communication, 2025
• Ebrahimi O. V. ve ark. Psychological Interventions for the Fear of Public Speaking: A Meta-Analysis. Frontiers in Psychology, 2019
• Türk Nöroloji Derneği. 25 Ekim 2018 Dünya İnme Günü bülteni (PDF)