Konuşurken kelimeleri yutmak: net konuşmak için ne yapmalı?

Karşındaki sık sık “Efendim?” diyorsa konuşurken kelimeleri yutuyor olabilirsin. Telefonunla iki dakikalık bir video çek ve kendini dinle. Kayıtta beş şeye bak: çenen ne kadar açılıyor, ekler ve son sesler duyuluyor mu, hızlanınca kelimeler karışıyor mu? Sesin cümle sonunda düşüyor mu, yüzün dinleyene dönük mü?

Türkçede zaman ve kişi çoğu zaman kelimenin sonundaki eklerde, kurallı cümlede yüklem de sonda. Son heceler duyulmazsa dinleyenin anlamı takip etmesi zorlaşabilir.

Günde yaklaşık on dakika çalış. Önce çeneni ve dudaklarını ısıt, sonra bir metni ekleri sonuna kadar söyleyerek oku. Ardından tekerlemeleri önce yavaş söyle, her hece net çıktıkça hızlan. Son kelimeyi de ilk kelime kadar duyur. Haftada bir yeni kayıt al ve ilkiyle karşılaştır.

Kelimeleri yutmak ne demek, kendin nasıl fark edersin?

Kısaca: Kelimeleri yutmak, bazı seslerin ya da eklerin dinleyene ulaşmayacak kadar kısalması demek. “Geliyorum” yerine “geliyom”, “yapacağım” yerine “yapcam” gibi. Konuşurken kendi sesini hem havadan hem de başındaki dokular üzerinden duyarsın. Kayıtta yalnızca havadan gelen ses kalır, bu yüzden netliği kendi kaydınla kontrol et.

Kelimeler ağzından çıkıyor, ama bazı sesleri yolda kayboluyor. Bir ek kısalıyor, sondaki “r” düşüyor ya da iki kelime tek kelime gibi duyuluyor. Dinleyen “Efendim?” diye sorar ya da ne dediğini tahmin eder.

Bu kısalmaların bir kısmı Türkçenin doğal söyleyişi. Ankara Üniversitesinin ses bilgisi ders notlarında bunun örnekleri var. Konuşmada “geliyor” kelimesi “geliyo”, “bir” kelimesi “bi” olur. “Gelmeyeceğim” de “gelmicem” diye söylenir.

Bunlar konuşma dilinin parçası. Sorun, dinleyenin anlamı kaçırdığı yerde başlar: toplantıda, telefonda, sunumda ya da gürültülü bir odada.

Kendi sesini, başkalarının duyduğundan farklı duyarsın. Konuşurken sesin iç kulağına iki yoldan ulaşır: havadan ve başındaki dokulardan. Reinfeldt ve arkadaşları 2010'da bu iki yolu ölçtü.

Kulak burun boğaz uzmanı Timothy Hullar'ın 2009'da Scientific American'da yaptığı açıklamaya göre kayıtta dokular üzerinden gelen ses yoktur. Bu yüzden kendi kaydındaki ses sana yabancı gelir. Hangi kelimelerin anlaşılmadığını bu kayıtla kontrol et.

Türkçede konuşurken neler yutulur?

Kısaca: Ses bilgisi ders notlarına göre konuşmada şimdiki zaman ekindeki “r”, “bir” kelimesindeki “r” ve “h” sesi düşer. “Gelmeyeceğim” gibi uzun ekli kelimeler “gelmicem” diye büzülür, yan yana gelen iki ünsüzden biri düşebilir. “Dağ” derken “a”yı uzatmak ve kelimeleri birbirine bağlamak ise hata sayılmaz.

Bu örneklerin çoğu Ankara Üniversitesinin Türkiye Türkçesi ses bilgisi ders notlarından. Notlara göre konuşmada “r” ve “h” sesleri düşer. Ünsüz düşmesinin nedenlerinden biri de vurgu: vurgusuz ses düşer.

Ekler anlam taşır. “Geldim” kelimesinde “di” zamanı, sondaki “m” kişiyi gösterir. Türkçede kurallı cümlede yüklem sondadır. Ses cümlenin sonunda düşerse dinleyen tam da yüklemi kaçırabilir: işin yapılıp yapılmadığını ya da kimin yaptığını.

Önemli. Her kısalma hata sayılmaz. “Dağ” kelimesindeki ğ, önündeki “a”yı uzatır, sonuna sert bir “g” eklenmez. “Ğ” harfinin söyleyişi kelimedeki yerine ve çevresindeki ünlülere göre değişebilir. Ünsüzle biten kelimeyi ünlüyle başlayan kelimeye bağlamak da doğaldır, buna ulama denir. “Deniz anası” böylece “de-ni-za-na-sı” diye söylenir. Çalışırken bunlara dokunma, yalnızca kaybolan sesleri geri getir.

Kaydında hangi beş alışkanlığa bakmalısın?

Kısaca: Kaydında beş alışkanlığı kontrol et. Çenen az mı açılıyor, ekler ve son sesler düşüyor mu, hızlanınca kelimeler birbirine karışıyor mu? Ses cümlenin sonunda kayboluyor mu, yüzün dinleyenden başka yöne mi dönük? Bunlardan biri ya da birkaçı sende olabilir.

Bu liste, kaydını gözden geçirmek için bir kontrol önerisi. Bu alışkanlıklar üzerinde her gün çalışmak için DramaLab egzersizlerini kullanabilirsin. Okuma metinleri ve zamanlayıcı uygulamada hazır. Uygulama ses kaydı almaz, bu yüzden kaydını telefonunla alıp kontrol et.

Dinleyenler dudaklarına da bakar. Sumby ve Pollack'ın 1954'teki deneyinde konuşanın yüzünü ve dudaklarını görmek konuşmayı anlamayı kolaylaştırdı. Bu katkı en çok, gürültü konuşmaya göre güçlü olduğunda işe yaradı. Gürültülü bir odada ya da görüntülü görüşmede yüzün görünsün, ellerin ağzından uzak dursun.

Hangi alışkanlığın olduğunu nasıl anlarsın?

Kısaca: Telefonunla iki dakikalık bir video çek: bir dakika metin oku, bir dakika hazırlıksız konuş. Ertesi gün kulaklıkla izle ve tekrar dinlemek ya da tahmin etmek zorunda kaldığın her kelimeyi not et. Sonra her belirsiz kelimeyi beş alışkanlıkla karşılaştır.

1. Telefonu yaklaşık bir kol boyu uzağa, bir dinleyenin duracağı yere koy. Yüzün kadrajda olsun.
2. Bir kitaptan ya da haberden bir paragrafı normal hızında bir dakika boyunca yüksek sesle oku.
3. Bir dakika da metinsiz konuş: sabahını anlat ya da işini birine anlatır gibi açıkla.
4. Videoyu ertesi gün kulaklıkla izle. Tekrar dinlediğin ya da tahmin ettiğin her kelimeyi yaz.
5. Her belirsiz kelimeye bak. Eki mi düştü, cümlenin sonunda ses mi kayboldu, çok mu hızlıydın, bir ünlü mü bulanıklaştı? Ağzın göründü mü?

İlk kaydı sakla: ileride yeni kayıtlarını onunla karşılaştıracaksın.

Net konuşma hakkında araştırmalar ne diyor?

Kısaca: 1980'lerden beri araştırmacılar net konuşmayı gündelik konuşmayla karşılaştırıyor. Buradaki çalışmalarda net konuşma daha iyi anlaşıldı. 2002'deki bir çalışmada net konuşmanın üstünlüğü, önceki çalışmalarda bildirilenden daha hızlı tempolarda da görüldü. Yüksek sesle konuşmak ise tutarlı bir üstünlük sağlamadı.

Araştırmacılar, anlaşılmak için sesleri özellikle belirgin söylemeye “net konuşma” diyor. Smiljanić ve Bradlow'un 2009 derlemesine göre bu tür çalışmalarda konuşanlara net konuşmaları için bir yönerge verilir. Yönerge örneğin “metni işitme kaybı olan birine anlatır gibi oku” ya da “açık ve özenli konuş” olabilir.

Picheny, Durlach ve Braida 1985'te üç erkek konuşmacının anlamsız cümleleri iki biçimde okuduğu kayıtları kullandı. Kayıtları işitme kaybı olan beş kişi dinledi. Doğru anlaşılanların oranı net konuşmada ortalama 17 yüzde puan daha yüksekti.

Payton, Uchanski ve Braida'nın 1994'teki çalışmasında kayıtları normal işiten 10 kişi ve işitme kaybı olan iki kişi dinledi. Kayıtlar gürültülü, yankılı ve hem gürültülü hem yankılı ortamlarda çalındı. Net konuşma her dinleyici için her ortamda daha iyi anlaşıldı. Gürültü ve yankı arttıkça fark büyüdü. Tüm ortamların ortalamasında fark, normal işitenlerde 20 yüzde puandı.

Net konuşma genellikle daha yavaştır. Krause ve Braida 2002'de MIT'de farkın yavaşlıktan gelip gelmediğini araştırdı. Topluluk önünde konuşma deneyimi olan kişiler cümleleri iki biçimde ve üç tempoda okudu: yavaş, normal ve hızlı.

Konuşanlar ayrıca alçak ve yüksek sesle de kayıt yaptı. Tutarlı bir üstünlük sağlayan tek biçim net konuşmaydı. Bu üstünlük, önceki çalışmalarda bildirilenden daha hızlı tempolarda da görüldü.

Picheny ve arkadaşlarının 1986 analizinde iki konuşma biçimi şöyle ayrılıyordu:

Bu çalışmalar İngilizce konuşmayla yapıldı. Gruplar da küçüktü: 1985 çalışmasında beş, 1994 çalışmasında 12 dinleyici vardı ve aralarında işitme kaybı olan kişiler de bulunuyordu. Sonuçlar, Türkçe konuşan birinin sessiz bir ofiste ne kadar daha iyi anlaşılacağını göstermiyor. 1994 çalışmasındaki gürültülü ve yankılı ortamlar, kalabalık bir kafeye ya da yankılı bir toplantı odasına daha çok benziyor.

Günde on dakika: kelimeleri yutmamak için çalışma planı

Kısaca: Günde yaklaşık on dakikayı dört adıma ayır. Önce dudaklarını, dilini ve çeneni ısıt. Sonra bir metni ekleri sonuna kadar söyleyerek oku, tekerlemeleri de önce yavaş söyleyip sonra hızlan. Son adımda her cümlenin son kelimesini ilk kelimesi kadar duyur.

Süreler bir başlangıç önerisi.

1. Isınma (iki dakika). Çeneni zorlamadan, tıkırtı olmadan sekiz kez yavaşça açıp kapat. Ağzın kapalıyken dilini dişlerinle dudakların arasında gezdir: bir yöne altı tur, öbür yöne altı tur. Sonra geniş bir gülümsemeyle “i” de, dudaklarını öne uzatıp “u” de. Bu iki hareketi art arda on iki kez tekrarla.
2. Ekler sonuna kadar (üç dakika). Kısa bir metni yüksek sesle oku. Her kelimeyi son ekine kadar tamamla ve sana doğal gelenden biraz daha belirgin söyle. “Geliyom” yerine “geliyorum”, “yapcam” yerine “yapacağım” de. Sondaki r, k ve t duyulsun. Şu metinle dene: “Alışveriş listemi evde unutmuşum ve büyük markette yarım saattir dolaşıyorum. Sepetimde dört paket bisküvi var, ama asıl almaya geldiğim ekmek hâlâ yok.”
3. Tekerleme (iki ya da üç dakika). Uzun ekli kısa bir tekerleme seç: “Gelebilecekler gelsin, gelemeyecekler gelemeyeceklerini bildirsin.” Önce hece hece yavaşça söyle, sonra normal tempoda, sonra daha yüksek sesle. Her ek temiz çıktığı sürece hızlan.
4. Son kelime (iki dakika). Cümleleri yüksek sesle oku ve son kelimeyi ilk kelime kadar yüksek ve net söyle. Odanın öbür ucunda o son kelimeyi duyması gereken biri varmış gibi oku.

Üçüncü adımda çalışacağın sese göre bir tekerleme seç. Ekleri tamamlamak için uzun ekli tekerlemelerle başlayabilirsin. Kelime sonundaki sesler kayboluyorsa K, G, T ve D tekerlemelerini, “h” sesi için H ve Ğ tekerlemelerini dene. Diğer örnekler diksiyon tekerlemeleri sayfasında.

Kayıtta fark ettiğin alışkanlığa daha çok zaman ayır. Çenen az açılıyorsa her okuma adımında ağzını biraz daha aç. Ekleri yutuyorsan ikinci adıma bir dakika ekle. Hızlanıyorsan bu dakikayı üçüncü adıma, sesin cümle sonunda düşüyorsa dördüncü adıma ver.

Abartarak çalışmak yapay durmaz mı?

Kısaca: İlk günlerde abartılı gelebilir ve bu bilerek yapılır. Abartı çalışma içindir, sohbette hareketlerini küçült. Bir sonraki kayıtta eklerin hâlâ duyulup duyulmadığını kontrol et. Kulağa yapay geliyorsa sohbette daha az çaba harca.

Ekleri abartarak okumak başta tiyatro gibi gelebilir. DramaLab'ın “Anlaşılır konuşma: net kelime sonları” egzersizi de çalışırken sonları abartmanı ister.

Sohbette hareketlerini küçült. Bir sonraki metinsiz kaydını dinle. Kulağa yapay geliyorsa sohbette daha az çaba harca, büyük hareketleri çalışmaya bırak.

Yöresel ağız bir kusur sayılmaz ve bu plan onu değiştirmeye çalışmaz. Ölçüt tek: dinleyen her kelimeyi duyuyor mu?

Toplantıda ve telefonda nasıl uygulanır?

Kısaca: Her hafta antrenmanda çalıştığın bir alışkanlığa günlük konuşmalarında da dikkat et. Biri “Efendim?” dediğinde aynı kelimeleri biraz daha yavaş ve ekleri tamamlayarak tekrarla, yine anlaşılmazsa hangi kısmı kaçırdığını sor. Görüntülü görüşmede yüzün kadrajda, aydınlık ve görünür olsun.

Biri tekrar etmeni istediğinde önce aynı kelimeleri söyle: biraz daha yavaş, ağzın açık, ekler tam. Dinleyen yine anlamazsa hangi kısmı kaçırdığını sor.

• Her hafta bir alışkanlık. Sohbette dikkat edeceğin tek bir alışkanlık seç: bu hafta “son eki tamamla”, gelecek hafta “çeneni aç”.
• Önemli bir görüşmeden önce. Bir dakika ısın ve birkaç satırı ekleri tam söyleyerek oku.
• Görüntülü görüşmede. Kamerayı göz hizasına, ışığı önüne koy, ellerini ağzından uzak tut. Sumby ve Pollack'ın deneyinde dudakları görmek gürültüde dinleyenlerin işine yaradı.
• Hızlanıyorsan. Yalnızca her kelimeyi bitirebileceğin kadar yavaşla. Tempoyu ayrıca da çalışabilirsin, örneğin bir metronomla okuyarak.

İşe yaradığını nasıl anlarsın?

Kısaca: Her hafta aynı metni bir dakika boyunca kaydet ve ilk kaydınla karşılaştır. Tahmin etmek zorunda kaldığın kelimeleri say. İki şeye bak: kaydı dinlerken daha az kelimeyi tahmin ediyor musun, insanlar sana daha seyrek “Efendim?” diyor mu?

Her seferinde aynı metni aynı odada oku, telefonu da aynı yere koy. Kaydı kulaklıkla dinle ve şunlara bak:

• kelime sonları: “geliyorum” ve “yapacağım” son hecesine kadar duyuluyor mu?
• her cümlenin son iki üç kelimesi: ilk kelimeler kadar duyuluyor mu?
• hızlandığın yerler: kelimeler hâlâ ayrı duyuluyor mu?
• “bir” ve “değil”: “bi” ve “di” diye mi çıkıyor?

Birkaç hafta sonra kayıtlarında fark duymuyorsan bir antrenmanını da telefonla kaydet ve dinle. Eklerin orada gerçekten abartılı olup olmadığına bak. Abartı duyulmuyorsa çalışırken hareketlerini büyüt.

Kelime yutmak ne zaman bir alışkanlıktan fazlasıdır?

Kısaca: Bu planla konuşma alışkanlıklarını çalışabilirsin. Sen ya da yanındaki biri aniden konuşmakta zorlanırsa hemen 112'yi ara. Konuşmanda yeni bir güçlük fark edersen doktora git. Süren ve günlük hayatı zorlaştıran belirsiz konuşmayı bir dil ve konuşma terapisti değerlendirebilir.

DramaLab tek başına çalışmak için bir uygulamadır, dil ve konuşma terapisinin yerini tutmaz.

Türk Nöroloji Derneğinin 2018 Dünya İnme Günü bülteninde Prof. Dr. E. Murat Arsava uyarıyor: Bir kişide aniden yüzde eğilme, konuşmada bozulma, kolda ya da bacakta kuvvetsizlik görülürse akla hemen inme gelmeli. Bu durumda yanında kim varsa vakit kaybetmeden 112'yi aramalı.

Anlaşılması zor ve yavaş konuşma dizartrinin de belirtisi olabilir. Acıbadem Tıbbi Yayın Kurulunun tanımına göre dizartri, konuşmak için gereken kasların zayıflamasıyla ortaya çıkan bir konuşma bozukluğu. Konuşman son zamanlarda zorlaştıysa bir doktora git. Belirsiz konuşma sürüyor ya da günlük hayatını zorlaştırıyorsa bir dil ve konuşma terapisti değerlendirebilir. Ses kısıklığı ya da boğaz ağrısı iki üç haftadan uzun sürerse bir kulak burun boğaz (KBB) uzmanına görün.

Kaynaklar

• Picheny M. A., Durlach N. I., Braida L. D. Speaking clearly for the hard of hearing I: Intelligibility differences between clear and conversational speech. Journal of Speech and Hearing Research, 1985
• Picheny M. A., Durlach N. I., Braida L. D. Speaking clearly for the hard of hearing II: Acoustic characteristics of clear and conversational speech. Journal of Speech and Hearing Research, 1986
• Payton K. L., Uchanski R. M., Braida L. D. Intelligibility of conversational and clear speech in noise and reverberation for listeners with normal and impaired hearing. Journal of the Acoustical Society of America, 1994
• Krause J. C., Braida L. D. Investigating alternative forms of clear speech: the effects of speaking rate and speaking mode on intelligibility. Journal of the Acoustical Society of America, 2002
• Smiljanić R., Bradlow A. R. Speaking and hearing clearly: talker and listener factors in speaking style changes. Language and Linguistics Compass, 2009
• Sumby W. H., Pollack I. Visual contribution to speech intelligibility in noise. Journal of the Acoustical Society of America, 1954
• Hullar T. E. Why does my voice sound so different when it is recorded and played back? Scientific American, 2009
• Reinfeldt S., Östli P., Håkansson B., Stenfelt S. Hearing one's own voice during phoneme vocalization: transmission by air and bone conduction. Journal of the Acoustical Society of America, 2010
• Ankara Üniversitesi Açık Ders. TUR147 Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi, 9. hafta: ünsüzlerle ilgili ses olayları (PDF)
• Ankara Üniversitesi Açık Ders. TUR147 Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi, 10. hafta: hece yutumu, büzülme ve ulama (PDF)
• Vikipedi. Ğ (kaynak: Göksel A., Kerslake C. Turkish: A Comprehensive Grammar, 2005)
• Vikipedi. Türkçe (dil bilgisi: zaman ve kişi ekleri)
• Vikipedi. Kurallı cümle (kaynak: Karahan L. Türkçede Söz Dizimi)
• Türk Nöroloji Derneği. 25 Ekim 2018 Dünya İnme Günü bülteni (PDF)
• Acıbadem. Dizartri nedir?