DramaLab.app

Konuşurken sürekli “eee” demek: dolgu seslerini nasıl azaltırsın?

DramaLab Editörlüğü ·

Konuşurken sürekli “eee”, “ııı” ya da “şey” diyorsan önce bir dakikalık konuşmanı telefonla kaydet. Kayıtta bu sesleri say ve en çok hangisini, nerede söylediğine bak. Sonra “eee” diyeceğin yerde dudaklarını kapat ve bir iki saniye sus. Bunu önce hazır bir metinde, sonra kendi cümlelerinde çalış.

Bu seslere “dolgu sesleri” ya da “asalak sesler” denir. Herkes bazen duraksar. Ara sıra söylenen kısa bir “eee” dinleyeni rahatsız etmeyebilir. Uzun uzun çekilen ve neredeyse her cümlenin başında gelen “eee” ise dikkat çeker.

DramaLab egzersiz ekranı — Dolgu kelimelere son: “Kara delik” duraklar
DramaLab egzersizi — Dolgu kelimelere son: “Kara delik” duraklarUygulamayı aç

Konuşurken neden “eee” deriz?

Kısaca: Çoğu zaman söyleyeceğini hâlâ planlarken. Fraundorf ve Watson'ın çalışmasında dolgu sesleri, konuşan ne anlatacağını hâlâ planlarken arttı. Türkçede duraksarken söylenen “şey” de konuşanın zamana ihtiyacı olduğunu gösterir. Kendi konuşmanı dikkatle izlemek bile bu sesleri artırabilir.

Fraundorf ve Watson (2014) katılımcılara hikâye anlattırdı. Dolgu sesleri ve sessiz duraklamalar en çok, zor bir bölüm henüz planlanırken görüldü. Dolgu sesleri yalnızca anlatılacak fikri kurmadaki zorluklarla ilişkiliydi.

Türkçede de benzer bir tablo var. Erdoğan (2013), bir araya getirilmiş Türkçe sohbet kayıtlarında “şey” kelimesini inceledi. Tek başına kullanılan “şey”, sohbette en sık geçen ara kelimeler arasında “yani”den sonra ikinci sıradaydı. Erdoğan'a göre duraksarken söylenen “şey”, konuşanın söyleyeceğini bulup düzenlemek için zamana ihtiyacı olduğunu gösterir.

Hazırlık da etkili olabilir. Altıparmak (2022) farklı yaşlardan 84 kişinin konuşmasını inceledi. Yetişkinlerde önceden planlanan konuşmalarda “şey”, “yani” ve “işte” genel olarak hazırlıksız konuşmalardan daha az kullanıldı.

Heyecan da rol oynayabilir. Christenfeld ve Creager'in (1996) iki deneyinde katılımcılar ya değerlendirileceklerini düşündü ya da kendilerine odaklandı. İkisinde de dolgu sesleri belirgin biçimde arttı. Araştırmacılara göre kaygı, konuşanı kendi konuşmasına dikkat etmeye yöneltince bu sesleri artırabilir.

“Eee” demek dinleyene kötü mü gelir?

Kısaca: Az olanı genellikle sorun değil. Bir deneyde hikâyeye eklenen birkaç dolgu sesi, dinleyenlerin hikâyeyi hatırlamasını kolaylaştırdı. Yöneticilerle yapılan başka bir çalışmada ise dolgu sesleri uzadıkça konuşanın performansı daha düşük puanlandı. Hedefin daha az ve daha kısa “eee” olsun.

Fraundorf ve Watson'ın (2011) deneyinde katılımcılar, içine birkaç dolgu sesi eklenmiş kısa hikâyeler dinledi. Dolgu sesleri, hikâyedeki olayların sonradan hatırlanmasını kolaylaştırdı. Aynı uzunluktaki öksürükler ise hatırlamayı zorlaştırdı.

Uzun dolgu sesleri ise dinleyenin gözünde puan kaybettirebilir. Niebuhr ve Fischer (2019) Almanca konuşan 68 yöneticinin sunumlarından birer dakikalık kesitler inceledi. Yöneticiler dakikada bir ile 13 arasında dolgu sesi kullandı. Ortalama 6,33'tü. Dolgu sesleri uzadıkça dinleyenler sunumu daha düşük puanladı. En uzun dolgu seslerini kullananlar, en kısa dolgu seslerini kullananlara göre %50 daha az yetkin bulundu.

Araştırmacıların önerilerinden biri, dolgu sesini kısa tutmaktı: en fazla bir hece uzunluğunda.

“Hedefin azaltmak olmalı, tamamen yok etmek değil.”

Lisa B. Marshall, Toastmaster dergisi, Eylül 2017 (İngilizceden çeviri)

Kaç kez “eee” dediğini nasıl sayarsın?

Kısaca: Bir dakika boyunca dün ne yaptığını anlat ve telefonla kaydet. Kaydı dinlerken her “eee”, “ııı”, “şey” ve “yani” için bir çizgi çek. Sonra en çok hangisini ve nerede söylediğine bak. Saymayı kaydı dinlerken yap.

Sayımı kendi telefon kaydınla yaparsın: DramaLab sesini kaydetmez ve “eee”lerini saymaz. Uygulamada egzersizler, zamanlayıcı ve okunacak hazır metinler var. Kaydı şöyle al:

  1. Telefonunda ses kaydını başlat. Bir dakika boyunca dün ne yaptığını anlat.
  2. Kaydı dinle. Her dolgu sesi ya da kelimesi için kâğıda bir çizgi çek: “eee”, “ııı”, “şey”, “yani”, “işte”, “hani”.
  3. En çok hangisini söylüyorsun? Önce yalnızca onunla uğraş.
  4. Nerede geliyor? Cümlenin başında mı, önemli bir kelimeden önce mi, yoksa bir soruya cevap verirken mi?
  5. Sayıyı ve tarihi yaz. Bir hafta sonra aynı konuda yeniden kaydet.

Ölçülmenin bile etkisi olabilir. Bördlein ve Sander'in (2019) küçük çalışmasında dört katılımcıdan üçünün dolgu sesleri, daha eğitim başlamadan azaldı. O dönemde katılımcıların konuşması yalnızca ölçülüyordu.

Gerçek bir konuşmanın ortasında ise “eee”lerini saymaya çalışma. Christenfeld ve Creager'in deneylerinden birinde kendine odaklanmak dolgu seslerini artırmıştı. Fark etme çalışmasını antrenmanda ve kayıtta yap.

“Eee” yerine sessizliği nasıl çalışırsın?

Kısaca: Önce duraklama yerleri işaretli hazır bir metni oku ve her işarette sus. Sonra kendi kaydında “eee” dediğin cümleleri bul ve onları “eee” yerine bir an susarak yeniden söyle. Sessizlik bir iki saniye sürsün, üç saniyeyi geçmesin. Bu arada burnundan sessizce nefes al.

Pawlik ve Perrin (2020) dört katılımcıya önce kendi dolgu seslerini fark etmeyi öğretti. Sonra onlardan dolgu sesi yerine sessizce durmalarını istedi. Dördünün de konuşmasında dolgu sesleri azaldı. Bu konudaki çalışmalar küçük. Luiselli'nin (2022) derlemesine göre Journal of Applied Behavior Analysis dergisinde 2016 ile 2022 arasında bu konuda yedi çalışma yayımlandı.

Sessizliği önce hazır bir metinde çalış. DramaLab'daki “Dolgu kelimelere son: ‘Kara delik’ duraklar” egzersizinde metindeki duraklama yerleri dikey çizgilerle işaretlidir. Her işarette dudaklarını kapat ve sus. Önce her durakta iki saniye sus. Sonra süreyi bir ile üç saniye arasında değiştir. Son aşamada işaretli durakların yarısında sus.

Örnek bir metin (duraklama yerlerini burada eğik çizgiyle gösterdik):

“Tavan arasında eski, solmuş bir harita bulduk. / Biri üzerine bir çarpı koymuştu. / Tam evimizin bulunduğu yere.”

Nerede ve ne kadar duracağını hızlı konuşma üzerine yazıda ayrıntılı anlattık.

Sonra kendi kaydına dön:

  1. Kayıtta “eee” dediğin bir cümleyi seç.
  2. Cümleyi yüksek sesle yeniden söyle. “Eee”nin geldiği yerde dudaklarını kapat, bir iki saniye sus.
  3. Sessizlik sırasında burnundan sessizce nefes al, sonra cümleye devam et.
  4. Aynı şeyi üç farklı cümleyle yap ve bu denemeyi de kaydet.

Konuşurken iki saniyelik sessizlik sana uzun gelebilir. Yeni kaydı dinle: sessizlik kararsızlık gibi mi duyuluyor, yoksa sonraki kelimeye hazırlık gibi mi?

Sessizliği kendi cümlelerinde nasıl kullanırsın?

Kısaca: Konuşmadan önce ne söyleyeceğini bir cümleyle belirle. Daha önce görmediğin bir metni okurken takılırsan “ııı” deme, gözünle sonraki kelimeyi bul. Bir dakikalık serbest konuşmada her cümleden sonra dur. Günde yaklaşık on dakika ayır: üçer dakika hazır metin, okuma ve serbest konuşma, bir dakika sayım.

Ne söyleyeceğini bilmek ilk adım. Altıparmak'ın çalışmasında önceden planlanan konuşmalarda “şey”, “yani” ve “işte” daha azdı. Konuşmaya başlamadan önce ana fikrini tek cümleyle kendine söyle.

Daha önce görmediğin kısa bir metni yüksek sesle oku. DramaLab'ın “Diksiyon geliştirici metinler: hazırlıksız okuma” egzersizindeki metinlerden biri:

“Prömiyeri 28 Aralık'ta yapılacak bir oyunun provasında, oyuncu Nina en önemli sahnede replikini birden unuttu. Yönetmen kızmak yerine herkesi durdurdu. Nina'nın o sessiz anı, iki aydır aradığı etkinin ta kendisiydi.”

Okurken takılırsan ses çıkarma. Sessizce bir sonraki kelimeyi bul, sonra yüksek sesle okumaya devam et.

Son adım serbest konuşma. Bir konu seç ve bir dakika anlat. Her cümleden sonra kısa bir sessizlik bırak. “Eee”nin geldiğini hissedince dudaklarını kapat. Aklın tamamen boşalırsa ne yapacağını doğaçlama konuşma üzerine yazıda bulabilirsin.

Günlük plan:

  1. Hazır metin (üç dakika). Duraklama yerleri işaretli bir metni oku ve her işarette sus.
  2. Hazırlıksız okuma (üç dakika). Daha önce görmediğin bir metni oku, takılınca sessizce durakla ve okumaya devam et.
  3. Serbest konuşma (üç dakika). Bir dakikalık üç kısa konuşma yap, her cümleden sonra dur.
  4. Sayım (bir dakika). Serbest konuşmalardan birini kaydet ve dolgu seslerini say. Haftada bir, sayıyı ilk günkü kayıtla karşılaştır.

“Eee” yerine “yani” ya da “şey” demek çözüm mü?

Kısaca: Hayır. “Eee” yerine “yani”, “şey”, “işte” ya da “tamam mı” demek, bir dolgu ifadesini başkasıyla değiştirmek olur. Onların yerine de sus. Sunum koçu Joel Schwartzberg'e göre topluluk önünde konuşma uzmanlarının çoğu bunu önerir.

Schwartzberg bunu Toastmasters International'ın dergisinde şöyle anlatır:

“Topluluk önünde konuşma uzmanlarının çoğu, dolgu kelimesinin yerine geçecek en iyi şeyin bilerek yapılan bir duraklama olduğu konusunda hemfikir.”

Joel Schwartzberg, Toastmaster dergisi, Şubat 2019 (İngilizceden çeviri)

Kayıtta “eee” azalınca başka bir kelimeye dikkat et. Artık her cümleye “yani” ile başlıyorsan aynı çalışmayı bu kelimeyle tekrarla.

Toplantıda ve görüntülü görüşmede “eee” demeden nasıl konuşursun?

Kısaca: Toplantıdan önce ilk cümleni ve ana fikrini hazırla. Söz sana gelince bir saniye sus, sonra başla. Toplantının ortasında “eee” saymaya çalışma, konuya odaklan. Hızlı konuşuyorsan biraz yavaşla, böylece duraklamaya yer kalır.

  • Önceden. İlk cümleni ve söylemek istediğin ana fikri bir kâğıda yaz.
  • Söz sana gelince. Hemen konuşmaya başlama. Bir saniye sus, nefes al, sonra ilk cümleni söyle.
  • Soru gelince. Cevabı düşünürken “eee” yerine soruyu kendi sözlerinle kısaca tekrar edebilirsin.
  • Konuşurken. Kendini dinlemeye çalışma. Fark etme çalışması antrenmanda kalsın.
  • Hızın. Çok hızlı konuşuyorsan temponu ayarlamayı anlatan yazıya bak.

Görüşmeden sonra aynı konuyu bir dakika anlat ve kendi telefonunla kaydet. Toplantıyı kaydetmek istersen önce bütün katılımcılardan izin al.

Ne zaman bir dil ve konuşma terapistine danışmalısın?

Kısaca: Ara sıra “eee” ve “ııı” demek olağandır. Herkes bazen duraksar. Ama kelimenin içinde ses ya da hece tekrarları, sesin hiç çıkmadığı takılmalar ya da belirgin bir gerginlik olabilir. Bunlar varsa bir dil ve konuşma terapistine danış.

Amerikan Konuşma, Dil ve İşitme Derneğine (ASHA) göre her konuşan zaman zaman akıcılığını kaybeder. Duraksamak, “eee” demek ya da bir kelimeyi tekrar etmek buna örnek.

ASHA kekemelikte başka işaretler de sayar. Kelimenin içinde bir ses ya da hece tekrarlanır, bir ses istemeden uzar ya da ses hiç çıkmaz. Konuşurken belirgin bir gerginlik de olabilir. Bunlar sende de varsa ya da konuşmaktan kaçınmaya başladıysan bir dil ve konuşma terapistine danış. Bunun ne olduğuna tek başına karar verme.

DramaLab tek başına çalışmak için bir uygulamadır, dil ve konuşma terapisinin yerini tutmaz.

Kaynaklar

Bu konuda daha fazlası