Çatalca'da topal çoban
Soru ve cevapla ilerleyen bir halk tekerlemesi. Çatalca'daki topal çoban çatal yapıp satıyor, neden diye soruluyor, cevap da “kârı için”. Aynı cümle üç kez tekrar eder ve her seferinde Ç, T ve L biraz daha birbirine dolanır.
Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar, nesi için Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar? Kârı için Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar.
Aynı seslerle başka tekerlemeler
- Çan çaldı, Can'ın canı sıkıldı.
- Çeşme çok soğuk, çay çok sıcak.
- Çekiç cama çarpınca cam çatladı.
- Üç çocuk üç çantayla üç caddeyi geçti.
- Çağla cacık, Cem çorba, Ceren çay ister.
- Canan cuma akşamları çiniye çiçek çizer.
Nerede nefes alınır
- Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar,
- nesi için Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar?
- Kârı için Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar.
Çatal, Çatalca, topal
Metnin çekirdeği şu cümle: “Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar”. Burada “çatal” ile “topal” benzer sesleri farklı sırayla taşır: Ç-T-L ve T-P-L. Hızlanınca biri ötekine benzer ve “topal çatal”, “çopal” gibi karışık biçimler çıkar.
Ç ile C ayrı tutulmalı. “Çatalca” Ç ile başlar ama içinde bir C de taşır. Ç sert ve nefesli, C yumuşak ve titreşimli çıkar. Hızlanınca ikinci ses de Ç'ye kayar ve “Çatalça” çıkar.
“Kârı” kelimesindeki şapkaya da dikkat: kâr burada kazanç demektir, yağan kar değil. Şapkalı â'yı biraz uzat ve K'yi incelt. Yoksa cevap “karı için” gibi duyulur ve anlam bozulur.
Soru ve cevapla çalışmak
Üç cümleyi üç ayrı tonla söyle. Birincisi düz bir bilgi, ikincisi soru, üçüncüsü cevap. Ton değiştikçe tekrarlar birbirinden ayrılır ve kaçıncı cümlede olduğunu şaşırmazsın.
Her cümlenin sonunda nefes al; cümle ortasında durmak ritmi bozar. En uzun parça soru cümlesi, ona tam bir nefesle başla.
Hız için önce çekirdek cümleyi beş kez durmadan söyle. Çekirdek akıcı hâle gelince soru ve cevap kendiliğinden yerine oturur. “Yapıp çatal” kısmında P ile Ç yan yana gelir; P yutulup “yapı çatal” çıkıyorsa yavaşla.
Bu tekerleme hakkında sorular
- Çatalca nerede?
- Çatalca, İstanbul'un bir ilçesidir. Tekerleme bu adı “çatal” kelimesine benzediği için kullanır; ses oyunu adın kendisinden çıkar.
- Topal çoban tekerlemesinin başka söylenişleri var mı?
- Var, derlemelerde kelimeler biraz değişir. Burada soru ve cevaplı uzun hâli var. İlk cümleyi rahat söyleyebiliyorsan soruyu ve cevabı ekle: asıl çalışma tekrarlarda.
Pratiğe devam
Her gün çalış
DramaLab’da tekerlemeler zamanlayıcılı bir egzersiz: “Hızlı tekerleme: hız merdiveni”. Yavaş okumadan hızlıya, netliği kaybetmeden çıkarsın. Yanında ses, hazırlıksız konuşma, ikna ve hikâye egzersizleri de var. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.