Evvel zaman içinde
Türk masallarının en bilinen açılışlarından biri. Masalcı bu sözlerle dinleyene artık gerçek dünyada olmadığını söyler: develerin tellallık, pirelerin berberlik yaptığı bir zamana geçilir. Diksiyon için de değerlidir, çünkü “kalbur”, “develer”, “tellal”, “pireler” ve “berber”de R ile L sık sık yer değiştirir.
Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, develer tellal iken, pireler berber iken.
Aynı seslerle başka tekerlemeler
- Ressam Rıza kara kalemle kara kale, kırmızı kalemle kırmızı kale çizer.
- Kırk kere sorarlar, kırk kere anlatırız, kırk birinci kere yine sorarlar.
- Bülbüller dallarda, laleler bahçelerde, kurbağalar göllerde baharı bekler.
- Erken kalkan erken yürür, erken yürüyen erken varır, erken varan da yerini rahat bulur.
- Bugün yağmur yağarsa yürüyüş yarına kalır, yarın da yağmur yağarsa yürüyüş yarım kalır.
- Kır atlar kırlarda koşar, kırlardan ırmağa varır, ırmaktan su içer, sonra yine kırlara koşar.
Bu seslerle bilinen başka tekerlemeler
Nerede nefes alınır
- Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde,
- develer tellal iken, pireler berber iken.
Masalın kapısı
Halk edebiyatında bu tür sözlere masal tekerlemesi denir. Masalın başında, ortasında ya da sonunda söylenir ve dinleyene bir masalın başladığını ya da bittiğini haber verir. “Evvel zaman içinde” bunların en yaygınıdır.
Derlemelerde sözler biraz değişir. Kimi hâlinde berberlik yapan pire değil sinektir, kimi hâlinde araya “eski hamam içinde” gibi dizeler girer. Daha uzun hâllerinde masalcı, kendi annesinin ya da babasının beşiğini “tıngır mıngır” salladığını söyler. Bu imkânsız bir şeydir ve şaka da buradan gelir.
Kelimelerin anlamı: evvel “önce, eski” demektir, evvel zaman da çok eski bir zaman. Kalbur, tahılı elemeye yarayan büyük delikli bir elektir. Tellal ise eskiden çarşıda, mahallede bağırarak duyuru yapan kişidir.
R, L ve uyak: nerede takılırsın
Metin ikili kalıplarla ilerler: “zaman – saman”, “tellal – berber”. Kalıp tanıdık olduğu için dil hızlanır, sesler ise geride kalır. En çok “tellal” zorlar: içinde çift L var ve hızlanınca “telal” diye tek L'ye iner. Çift L biraz uzun tutulmalı.
“Berber”in iki hecesi de R ile kapanır; hızlanınca bu R'ler düşer ve “bebe iken” gibi bir şey duyulur. “İken” kelimesini de yutma. “Berberken” demek kolaydır ama metin “berber iken” der ve ritim bu ayrı kelimeden gelir.
Masalcı gibi okumak
Metni bir masalcı gibi söyle: yavaş, biraz yüksek sesle, her virgülde kısa bir durakla. İki yarım cümlenin arasında, “saman içinde”den sonra nefes al. Sonra aynı metni hızlı ama durakları koruyarak tekrarla.
Topluluk önünde bir hikâye anlatmadan önce bu açılışı bir kez yüksek sesle söylemek iyi bir ısınmadır. Masalcılar da onu dinleyenin dikkatini toplamak için söylerdi.
Bu tekerleme hakkında sorular
- Evvel zaman içinde tekerlemesinin devamı nasıl?
- Tek bir doğru devamı yok; derlemeler farklı hâller verir. Uzun hâllerin bazılarında masalcı, annesinin beşiğini tıngır mıngır salladığını anlatır. Burada tekerlemenin en kısa ve en bilinen bölümü var.
- Develer tellal, pireler berber ne demek?
- Gerçekte olmayacak bir dünya demek: deve duyuru yapmaz, pire tıraş etmez. Masal bu imkânsız resimle dinleyeni alışılmış dünyadan çıkarır. Bundan sonra anlatılan her şeye masal gözüyle bakılır.
Pratiğe devam
Her gün çalış
DramaLab’da tekerlemeler zamanlayıcılı bir egzersiz: “Hızlı tekerleme: hız merdiveni”. Yavaş okumadan hızlıya, netliği kaybetmeden çıkarsın. Yanında ses, hazırlıksız konuşma, ikna ve hikâye egzersizleri de var. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.