Ünlü tekerlemeler
Türkçenin en ünlü tekerlemeleri: “Şemsi Paşa pasajında”, “Şu köşe yaz köşesi”, “Bir berber bir berbere”, “Al şu takatukaları” ve en uzunu diye bilinen “kekere mekere”, herkesin bildiği hâlleriyle. Hepsi halk tekerlemesi: yazarı yok, ağızdan ağıza geçmiş. Tanıdık geldikleri için ezberle uğraşmazsın; bütün dikkatin netlikte kalır.
En bilinen tekerlemeler
Adıyla bilinen, herkesin bildiği tekerlemeler. Söylenişleri yöreden yöreye biraz değişir; sen başka bir hâlini biliyor olabilirsin. Önce yavaş, sonra hızlı.
- Şemsi Paşa pasajında sesi büzüşesiceler.
- Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi.
- Bir berber bir berbere “Gel beraber Berberistan'da bir berber dükkânı açalım.” demiş.
- Kartal kalkar dal sarkar, dal sarkar kartal kalkar.
- Al şu takatukaları takatukacıya götür, takatukacı takatukaları takatukalamazsa geri getir.
- Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdan mısınız?
- Şu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak?
- Bu tarlaya bir şinik kekere mekere ekmişler. Bu tarlaya da bir şinik kekere mekere ekmişler. Bu tarlaya ekilen bir şinik kekere mekereye boz ala boz başlı pis porsuk dadanmış. Bu tarlaya da ekilen bir şinik kekere mekereye de boz ala boz başlı pis porsuk dadanmış. O tarlaya ekilen bir şinik kekere mekereye dadanan boz ala boz başlı pis porsuk, diğer tarlaya ekilen bir şinik kekere mekereye dadanan boz ala boz başlı pis porsuğa demiş ki: “Sen ne zamandan beri bu tarlaya ekilen bir şinik kekere mekereye dadanan boz ala boz başlı pis porsuksun?” O da ona cevaben “Sen ne zamandan beri o tarlaya ekilen bir şinik kekere mekereye dadanan boz ala boz başlı pis porsuksan, ben de o zamandan beri bu tarlaya ekilen bir şinik kekere mekereye dadanan boz ala boz başlı pis porsuğum.” demiş.
Diğer halk tekerlemeleri
Adı daha az geçen ama derlemelerde ve diksiyon derslerinde sık karşına çıkan halk tekerlemeleri. Yazarları bilinmez; ağızdan ağıza bugüne gelmişler.
- Kırk kırık küp, kırkı da kulpu kırık küp.
- Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, develer tellal iken, pireler berber iken.
- Gül dibi bülbül dili gibi, gül dibi bülbül dili.
- Elalem ala dana aldı, aladanalandı da biz bir ala dana alıp aladanalanamadık.
- Sen seni bil, sen seni, bil sen seni, bil sen seni, sen seni bilmezsen patlatırlar enseni.
- Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar, nesi için Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar? Kârı için Çatalca'da topal çoban çatal yapıp çatal satar.
- Pireli peyniri perhizli pireler tepelerse pireli peynirler de pır pır pervaz ederler.
- Değirmene girdi köpek, değirmenci çaldı kötek; hem kepek yedi köpek, hem kötek yedi köpek.
- Bir tarlaya kemeken ekmişler. İki kürkü yırtık kel kör kirpi dadanmış. Biri erkek kürkü yırtık kel kör kirpi, öteki dişi kürkü yırtık kel kör kirpi. Kürkü yırtık erkek kel kör kirpinin yırtık kürkünü, kürkü yırtık dişi kel kör kirpinin yırtık kürküne; kürkü yırtık dişi kel kör kirpinin yırtık kürkünü, kürkü yırtık erkek kel kör kirpinin yırtık kürküne eklemişler.
- Hakkı Hakkı'nın hakkını yemiş. Hakkı Hakkı'dan hakkını istemiş. Hakkı Hakkı'ya hakkını vermeyince Hakkı da Hakkı'nın hakkından gelmiş.
- Şu duvarı badanalamalı mı, badanalamamalı mı?
- İbiş'le Memiş mahkemeye gitmiş, mahkemeleşmiş mi, mahkemeleşmemiş mi?
- Ocak kıvılcımlandırıcılardan mısın, kapı gıcırdatıcılardan mısın? Ne ocak kıvılcımlandırıcılardanım, ne kapı gıcırdatıcılardanım.
Tekerlemelerle nasıl çalışılır
- Yavaşça, hece hece ve abartılı bir netlikle: her ek, her ünsüz duyulsun.
- Normal tempo. İki üç kez, tertemiz söyle. Bir ses kayarsa bir basamak geri dön.
- Daha yüksek sesle, odanın öbür ucundan biri dinliyormuş gibi. Aynı tempo, aynı netlik.
- Daha hızlı, ama ancak temiz kalabildiğin hıza kadar. Takılmadan art arda üç kez.
- Sunum: tam sesle, duyguyla, sahnedeymiş gibi. Sonra sıradaki tekerlemeye geç.
Hız, netliğin yan ürünüdür. Bir üst basamağa ancak bulunduğun basamakta kusursuz duyulduğunda geç.
Ünlü tekerlemeler hakkında sorular
- En ünlü Türkçe tekerleme hangisi?
- Tek bir cevabı yok. Kısalardan “Şemsi Paşa pasajında sesi büzüşesiceler” ile “Şu köşe yaz köşesi”, uzunlardan “Al şu takatukaları”, bir de tek kelimelik “Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdan mısınız?” en çok bilinenler. En uzun tekerleme diye aranan ise “kekere mekere”: tarlaya ekilen bir şinik kekere mekereye dadanan iki porsuğun konuşması.
- Ünlü tekerlemeleri kim yazdı?
- Kimse bilmiyor: hepsi halk tekerlemesi, yani yazarı bilinmeyen, ağızdan ağıza geçen metinler. Bu yüzden aynı tekerlemenin birkaç hâli vardır; “kekere mekere” bile kimi derlemede “şu tarlaya” diye başlar. Burada en yaygın hâlleri var.
- Herkesin bildiği tekerlemeler diksiyona faydalı mı?
- Evet, özellikle faydalı. Metni zaten bildiğin için ezberle vakit kaybetmezsin; bütün dikkatin netlikte kalır: her ünsüz, her kelime sonu, her ek. Yavaş başla, ancak her ses temiz çıkınca hızlan; takıldığın yeri art arda üç kez tekrarla.
Diğer tekerlemeler
Ayrıntılar yazıda: Konuşurken kelimeleri yutmak: net konuşmak için ne yapmalı?
Her gün çalış
DramaLab’da tekerlemeler zamanlayıcılı bir egzersiz: “Hızlı tekerleme: hız merdiveni”. Yavaş okumadan hızlıya, netliği kaybetmeden çıkarsın. Yanında ses, hazırlıksız konuşma, ikna ve hikâye egzersizleri de var. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.